મારા આદરણીય પિતાજીનું ઘરેલું અને કૌટુંબિક જીવન
લેખક: મૌલાના મોહમ્મદ સઈદ પાલનપુરી શિક્ષક: જામિયા અલ-ઈમામ મોહમ્મદ અનવર શાહ કશ્મીરી, દેવબંદ મારા આદરણીય પિતાજી હઝરત મૌલાના મુફ્તી સઈદ અહમદ સાહબ પાલનપુરી, ભૂતપૂર્વ શેખ-ઉલ-હદીસ અને સદરુલ મુદર્રિસીન (મુખ્ય શિક્ષક) દારુલ ઉલૂમ દેવબંદના અવસાન પછીથી આ લેખ લખવાના સમય સુધી લેખ લખવાનો સિલસિલો ચાલુ છે. આ લેખોમાં લેખકો મારા આદરણીય પિતાજીના જીવનના વિવિધ પાસાઓ પર પ્રકાશ પાડી રહ્યા છે. આ પાસાઓમાંથી એક પાસું મારા આદરણીય પિતાજીનું ઘરેલું અને કૌટુંબિક જીવન પણ હતું. કૌટુંબિક જીવનની પરિસ્થિતિઓ પર પ્રકાશ પાડવા માટે અમને ભાઈઓને હુકમ (આદેશ) થયો, કારણ કે અરબી કહેવત છે: "ઘરના લોકો જ ઘરની વસ્તુઓને સારી રીતે જાણે છે." આ જ હુકમનું પાલન કરતા આ થોડા પાના લખાઈ રહ્યા છે. સમાનતા અને બરાબરી મારા આદરણીય પિતાજીનો પરિવાર ઘણો મોટો છે; આપણે ભાઈ-બહેનો પોતે એક ડઝનથી વધુ હતા, પછી અમારા બાળકો બધા મળીને ચાર ડઝનની નજીક છે. આટલો મોટો પરિવાર હોવા છતાં પિતાજી બધાને એક નજરે જોતા હતા, બધા સાથે બરાબરી અને સમાનતાનો વ્યવહાર કરતા હતા. પૌત્રો-પૌત્રીઓમાં જ્યારે ખાવાની કોઈ વસ્તુ વહેંચવાની હોતી, ત્યારે કોઈ એક બાળકને મોકલીને પહેલા બધાને પોતાના રૂમમાં બોલાવી લેતા, પછી તે બધામાં વસ્તુ સરખે ભાગે વહેંચતા હતા. એવું નહોતું થતું કે જે બાળકો તરફ કુદરતી ઝુકાવ વધુ હોય તેમને વધુ આપતા હોય અથવા અલગથી બોલાવીને માત્ર તેમને જ આપતા હોય. ના! આ તમારા સ્વભાવની વિરુદ્ધ હતું. સમાનતાનો આ અમલ (વ્યવહાર) અન્ય પ્રસંગોએ પણ જોવા મળતો હતો. ઘરના વધારાના ખર્ચાઓને પૂરા કરવાના સિલસિલામાં એક સારી એવી રકમ દર વર્ષે પિતાજી, જ્યારે કુતુબખાના (બુક ડેપો)નો હિસાબ કરતા હતા, પોતાના બાળકોને આપતા હતા. અહીં પણ આપવાનો અર્થ એવો નહોતો કે માત્ર દેવબંદમાં રહેતા બાળકોને જ આ રકમ મળતી હોય, કે માત્ર દીકરાઓને મળતી હોય. ના! બધા ભાઈ-બહેનોને મળતી હતી. બહેનોની બાબતમાં એ પણ જોવા મળ્યું કે તેમને વારસામાં ભાઈઓ કરતાં અડધો હિસ્સો, તેમના શરીઅતના હિસ્સા મુજબ મળ્યો; બાકીની તમામ જગ્યાએ પિતાજીએ પરિણીત અને અપરિણીત છોકરા અને છોકરીના હિસ્સામાં કોઈ તફાવત કર્યો ન હતો, બધાને સમાન આપતા હતા. સમાનતા જ નહીં ન્યાય પણ આ જે સમાનતા અને બરાબરી વાળો વ્યવહાર હતો, તેના પર પિતાજી આંખો બંધ કરીને અમલ કરતા નહોતા કે દરેક જગ્યાએ સમાનતા જ રાખતા હોય. કેટલાક પ્રસંગો એવા પણ હતા જ્યાં તેઓ સમાનતા છોડી દેતા હતા, અને સમાનતાનું આ છોડવું કોઈ બાળક પર જુલમ કરવા માટે નહીં, પરંતુ ન્યાય અને ઇન્સાફ મેળવવા માટે હતું. આ પ્રસંગોમાંથી એક પ્રસંગ એ હતો કે વાર્ષિક અનુદાન પર મળતી ઉપરોક્ત રકમ પિતાજી પરિણીત અને અપરિણીત વચ્ચે સરખે ભાગે વહેંચતા નહોતા. દેખીતી રીતે જ, પરિણીત જીવન જીવનારાઓના ખર્ચાઓ કુંવારાઓ કરતાં ક્યાંય વધુ હોય છે. હઝરત પિતાજી આ તફાવતને ધ્યાનમાં રાખતા હતા; આ જ કારણે અપરિણીત વ્યક્તિને મળતી આ રકમ પરિણીત વ્યક્તિની સરખામણીમાં થોડી ઓછી થતી હતી. સંયુક્ત પરિવાર કે અલગ આ મુદ્દો લોકો વચ્ચે ચર્ચાનો વિષય રહે છે કે લગ્ન પછી માતા-પિતાનું પોતાના બાળકોને પોતાની સાથે રાખવાનું સિસ્ટમ વધુ ફાયદાકારક છે કે બાળકોને અલગ કરી દેવાનું સિસ્ટમ. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, સંયુક્ત પરિવારનું સિસ્ટમ વધુ ઉપયોગી અને કારગત છે કે અલગ-અલગ ઘરનું સિસ્ટમ. બંને સિસ્ટમના ફાયદા બતાવનારા મળી જાય છે અને બંને પોતાના પક્ષમાં વિચારવા માટે મજબૂર કરે છે; દલીલો, પુરાવા અને ઉદાહરણો પણ રાખે છે. પિતાજીએ અમારા ડઝન ભાઈઓ માટે એક વચ્ચેનો રસ્તો કાઢ્યો જેના ધાર્મિક અને દુનિયાfragmentary ફાયદા અમે બધાએ અનુભવ્યા, તે એ કે અલગ પણ કરી દીધા અને અલગ ન પણ કર્યા. એક રીતે બંને વાતો ભેગી થઈ ગઈ. અલગ કરી દીધા એ અર્થમાં કે પિતાજીએ લગ્ન પછી બધા બાળકોને પોતાની સાથે બાંધી રાખ્યા ન હતા. થતું એવું કે જ્યારે નાના ભાઈના લગ્નની તારીખ નક્કી થતી, ત્યારે તારીખનું આ નક્કી થવું મોટા ભાઈના અલગ થવાનો એલાર્મ હતું. માતા-પિતા પોતાની સાથે માત્ર સૌથી નાની વહુને રાખતા હતા, અને જ્યાં સુધી આગામી છોકરાના લગ્ન ન થાય ત્યાં સુધી તે વહુની તરબિયત (તાલીમ) કરતા હતા. દોઢ-બે વર્ષ પછી જ્યારે આગામી છોકરાના લગ્ન થતા, ત્યારે મોટા ભાઈને અલગ બોલાવીને વાતચીત કરતા અને પોતાના પગ પર ઊભા રહેવાની શીખ આપતા. થોડા મહિનાના રાશનના પૈસા આપતા, ચૂલો, જરૂરી વાસણો, કપડાં અને પથારી માટે કબાટ અને એક ફ્રિજ પણ આપતા, અને સૌથી વધીને હિંમત આપતા કે જુઓ: "અમે તમને માત્ર અલગ કરી રહ્યા છીએ, અમે મરી નથી રહ્યા. અલગ એટલા માટે કરી રહ્યા છીએ જેથી તમે તમારા પગ પર ઊભા રહી શકો. આજે નહીં તો કાલે અમારા મર્યા પછી તમારે અલગ થવાનું જ છે, અમે ઈચ્છીએ છીએ કે પોતાનું ઘર ચલાવવું કેવી રીતે? તે તમે અમારા જીવનમાં જ શીખી લો. ઘર ચલાવવામાં કોઈ સમસ્યા કે પરેશાની આવે તો તમે અમારી પાસે ગમે ત્યારે આવી શકો છો." તેમની આ હિંમત આપવા અને આગળની ઘરેલું બાબતોમાં સતત દેખરેખ રાખવાને કારણે અમે બધા ભાઈઓ, અલ્લાહના શુક્રથી, પિતાજીના જીવનમાં જ રોજગાર મેળવીને પોતપોતાનું ઘર ચલાવી રહ્યા હતા. બધા ભાઈઓના લગ્ન થઈ ગયા પછી, પિતાજીના હુકમ અને ઈચ્છા મુજબ ઔપચારિક રીતે તેમના ખાવા-પીવાની તમામ બાબતો ભાઈ અહમદ સઈદના ઘરેથી પૂરી કરવામાં આવતી હતી અને અનૌપચારિક રીતે તમામ ઘરોમાંથી. આ તો થયું અલગ-અલગ કરવું. અને અલગ-અલગ ન કરવું એ અર્થમાં કે પિતાજીએ અમને ભાઈઓને જે અલગ-અલગ મકાનો આપ્યા, તે અલગ-અલગ મહોલ્લા કે પ્લોટમાં ન હતા; પરંતુ એક મોટા પ્લોટમાં અંગ્રેજી અક્ષર યુ (U) ના આકારમાં ભાઈઓની સંખ્યા મુજબ ડઝન ભરેલા મધ્યમ કદના (ન બહુ મોટા ન બિલકુલ નાના) મકાનો બનાવડાવ્યા, જેની દરેક વસ્તુ, જેમાં વીજળીનું મીટર અને પાણીની પાઈપલાઈન શામેલ હતી, અલગ-અલગ હતી. પિતાજીએ પોતાનું નિવાસસ્થાન પણ તે મકાનોમાંથી એક મકાનમાં રાખી લીધું. આ રીતે અમે બધા ભાઈઓ આંતરિક રીતે અલગ-અલગ અને બાહ્ય રીતે પિતાજીની સાથે હતા. પિતાજીને ભાઈઓમાંથી જો કોઈને બોલાવવા હોય, તો તેઓ કોઈ પણ બાળકને મોકલીને જ્યારે ઈચ્છતા ત્યારે બોલાવી લેતા. તેમની તબિયત ક્યારેક થોડી પણ ખરાબ થતી, તો જોતજોતામાં બધા ભાઈઓ તેમના રૂમમાં જમા થઈ જતા હતા. કહેવાય છે કે વાસણ જ્યારે બે હોય છે ત્યારે તે વાગે (ખખડે) છે; જ્યારે અહીં ડઝનની સંખ્યામાં વાસણો હતા; પરંતુ પિતાજી પોતાની આ અનોખી સિસ્ટમ દ્વારા વાસણોના ખખડવાની આ શક્યતાને ખતમ કરી ગયા. દુઆ કરું છું કે અલ્લાહ સુબ્હાનહુ વ તઆલા આ વ્યવસ્થા હંમેશા જાળવી રાખે. હે અલ્લાહ, તેમના પછી અમને અજમાયશમાં ન નાખ અને અમને તેમના અજ્ર (પુણ્ય)થી વંચિત ન કર. અલગ કરવાનો ધાર્મિક ફાયદો ભાઈઓને અલગ-અલગ ઘર આપવાના ધાર્મિક અને દુનિયાના બંને ફાયદા અમે બધાએ અનુભવ્યા. દુનિયાના ફાયદાઓને લંબાણના ડરથી છોડી દેવામાં આવે છે; અલબત્ત ધાર્મિક ફાયદાઓમાંથી એક મોટા ફાયદાનો ઉલ્લેખ કરવો ખાલી નહીં જાય. તે એ કે ભાભીઓને જે હિફ્ઝ (કુરાન મોઢે યાદ કરવાનું) સૌભાગ્ય મળ્યું, તે સૌભાગ્ય મેળવવામાં આ અલગ-અલગ ઘરની સિસ્ટમનો પણ મોટો ફાળો રહ્યો. આજે અલહમ્દુલિલ્લાહ (અલ્લાહનો શુક્ર છે) તેઓ પોતે હાફિઝા બનીને ન માત્ર પોતાના બાળકોને હાફિઝ બનાવી ચૂકી છે અને બનાવી રહી છે, પરંતુ મહોલ્લાના છોકરા-છોકરીઓને પણ સાચા ઉચ્ચારણ સાથે નાઝિરા (જોઈને વાંચવું) અને હાફિઝ બનાવીને માતા-પિતાના આમાલનામા (કર્મપત્ર)માં નેકીઓના વધારાનું કારણ બની રહી છે. આ લેખકની પત્નીને પણ લગ્ન અને બાળક થઈ ગયા પછી આ જ સિસ્ટમની બરકતથી કુરાન કરીમના હિફ્ઝનું સૌભાગ્ય મળ્યું. ત્યાર પછી મને ખબર પણ ન પડી અને તેમણે મારી પુત્રીને પણ પોતે જ હાફિઝા બનાવી દીધી. જ્યારે મારી પત્નીનું હિફ્ઝ પૂરું થયું, તો આ ખુશી અને સૌભાગ્યનો માહિતી પત્ર મિત્રોના એક ખાસ ગ્રુપમાં મોકલ્યો હતો. મિત્રોએ જ્યાં મુબારકબાદી અને દુઆઓ આપી, ત્યાં આ સવાલ પણ કર્યો કે આખરે લગ્ન અને બાળક થઈ ગયા પછી ઘરની સ્ત્રી માટે હિફ્ઝ કરી લેવું કેવી રીતે શક્ય બને છે? તેના પર પ્રકાશ પાડવો જોઈએ. જવાબમાં જે પોસ્ટ લખીને ગ્રુપમાં મોકલવામાં આવી હતી, તેને સામાન્ય લોકોના ફાયદા માટે અહીં નકલ (કોપી) કરવી યોગ્ય સમજું છું જેથી પિતાજીએ શરૂ કરેલી આ સિસ્ટમના ધાર્મિક ફાયદા, કોઈ મેળવવા માંગે તો તે મેળવી શકે. ખાસ કરીને ઇસ્લામી મદરેસાના તે શિક્ષકો જે મદરેસા તરફથી મળતા ફેમિલી ક્વાર્ટર્સમાં રહે છે, તેમના માટે આ સિસ્ટમ ખાસ કરીને ઉપયોગી અને કારગત નીવડી શકે છે કારણ કે તે ફેમિલી ક્વાર્ટર્સ અને અમારા ભાઈઓના મકાનો એકબીજા સાથે ખૂબ મળતા આવે છે: "સૌથી પહેલા તો એ જરૂરી છે કે બંદાનો પોતાનો ચૂલો હોય, ઘરના લોકોથી એકદમ અલગ. પોતાનો ચૂલો પોતાની બળતરા. પોતાનો હુક્કો પોતાની ગુડગુડ. બીજા નંબરે જરૂરી છે: સાચી ટાઇમિંગ, અને આ બાબતમાં મદરેસાની ટાઇમિંગ કરતાં વધુ સારી કોઈ ટાઇમિંગ નથી, મોટી બરકત વાળી ટાઇમિંગ છે આ, અજમાવી તો જુઓ; તેથી અમે દારુલ ઉલૂમના કલાકો (પીરિયડ્સ)ને ફોલો કરીએ છીએ. પહેલા કલાકનો અવાજ આવતા જ ભણવાનું શરૂ. છેલ્લો કલાક વાગતા જ રજા. ચાલો ભણવાનું શરૂ કરીએ. ક્યાંથી શરૂ કરવું? ચાલો મગરીબ (સાંજની નમાઝ)થી શરૂ કરીએ. મગરીબ પછી નવો સબક (પાઠ) યાદ કરવામાં આવે છે ઇશા (રાતની નમાઝ) સુધી. અઝાન પર રજા, ઇશાની અઝાન પર માત્ર ભણવામાંથી રજા થાય છે, ઘરના કામોમાંથી નહીં. અઝાન પછી રાતના જમવાની તૈયારી કરવાની છે, રાત્રે સાલન (શાક/કરી) નવું નહીં બને, રોટલી પણ અત્યારે નહીં બને, તે તો અસ્ર (બપોર પછીની નમાઝ)માં બની જવાની છે. હા, ઇશાની અઝાન પછી સાદા સફેદ ચોખા ચોક્કસ બનાવી શકાય છે, જેમને પલળવા માટે પહેલા જ રાખી દેવામાં આવે છે. અઝાનના અડધા કલાક પછી નમાઝ થવાની છે, નમાઝ પછી જમવાનું જમાશે — યાદ રહે જો તમારો નિયમ મગરીબ પછી જમવાનો છે, તો તેને દરેક હાલમાં બદલવો પડશે. મગરીબ પછીનો સમય મોટો બરકત વાળો અને કીમતી છે, તેને જમવામાં વેડફી શકાય નહીં — રાતનું જમવાનું જમી લીધા પછી પંદર-વીસ મિનિટ ઇધર-ઉધર ફરીને જમવાનું હજમ કરી લો. ત્યારબાદ જલ્દી સૂઈ જવાનું છે જેથી ફજર (સવારની નમાઝ)માં ઊઠવું સરળ રહે. ફજરમાં ઊઠીને સબક તાજો (રિવાઇઝ) કરો. નમાઝ પછી સબક સંભળાવવામાં આવશે. સંભળાવ્યા પછી નાસ્તાની તૈયારીમાં લાગવાનું છે. યાદ રહે કે નાસ્તા માટે રોટલીઓ તાજી નહીં બને, વાસી હશે રાત વાળી, બલ્કે અસ્ર વાળી; નાસ્તો આ જ વાસી રોટલીથી થશે. હા, જો સબક સંભળાવ્યા પછી તમને ઘણો સમય મળી રહ્યો હોય, તો ચોક્કસ તાજી રોટલીઓ બનાવી શકાય છે. નાસ્તાથી ફારિગ (મુક્ત) થઈને જો બાળકો હોય તો તેમને સ્કૂલ અને મદરેસા માટે તૈયાર કરવામાં આવશે. બાળકોને મોકલીને પોતે ભણવામાં લાગી જવાનું. પહેલા કલાકથી ચોથા કલાક સુધી આમૂખ્તા (જૂનો ભણેલો પાઠ) યાદ કરો. સવારમાં આમૂખ્તા હોય કારણ કે સવારમાં સમય વધુ મળે છે, સાંજે સબકન પારો (નવો પારો). જ્યારે આમૂખ્તા યાદ થઈ જાય અથવા યાદ જેવું થઈ જાય, તો તેને દોહરાવતી વખતે બપોરના સાલન માટે ડુંગળી, લસણ, શાકભાજી વગેરે સાથે-સાથે કાપી લો. કપડાં પણ વોશિંગ મશીનમાં ફેરવી શકાય છે. ચોથા કલાકની આસપાસ આમૂખ્તા સંભળાવવામાં આવશે. સંભળાવ્યા પછી જમવાની તૈયારી. યાદ રહે બપોરે સાલન એટલું બનાવવાનું છે કે તે રાત્રે પણ ચાલે, બલ્કે થોડુંક સવારે નાસ્તામાં પણ. બાર વાગ્યા સુધી દરેક હાલમાં જમી લેવાનું છે. પછી કૈલૂલા (બપોરનો આરામ) ઝુહર (બપોરની નમાઝ) સુધી. ઝુહરની નમાઝના પંદર મિનિટ પછી દારુલ ઉલૂમનો કલાક શરૂ થાય છે, કલાક શરૂ થતાં જ ભણવાનું શરૂ. સબકન પારો યાદ કરો; ચુંકે સબકન પારો છે, તેથી પ્રમાણમાં જલ્દી યાદ થશે; આવા સમયમાં બાળકોના 'હોમવર્ક'માં મદદ પણ કરી શકો છો. અસ્રની અઝાનની આસપાસ સબકન પારો સંભળાવવામાં આવશે. અસ્રની નમાઝ પછી રાતના જમવાની રોટલીઓ બનાવવાની છે, અને એટલી માત્રામાં બનાવવાની છે કે તે નાસ્તામાં પણ ચાલે. રોટલીઓનો બોજ જો વધુ થઈ રહ્યો હોય, તો સાદા ચોખા પણ રોટલીઓ સાથે બનાવી લો. ક્યારેક તબિયત જો નાસાઝ (ખરાબ) હોય અથવા મહેમાનો સાથે વાતચીતમાં અસ્ર પછીનો સમય જતો રહ્યો હોય અથવા રોટલીઓ બનાવવાનું મન ન કરી રહ્યું હોય, તો રોટલીઓ હવે બજારમાંથી આવશે. તેવી જ રીતે મુશ્કેલ સબક વાળા દિવસે પણ રોટલીઓ કે આખું જમવાનું બજારમાંથી આવી શકે છે. અસ્ર પછી મગરીબ આવી ગઈ, મગરીબથી જ આપણે શરૂઆત કરી હતી, દિવસ પૂરો. રૂટીનથી હટીને જે કામ છે જેવા કે સીવવું-ભરવું, ઘર ધોવું, ક્યાંક આવવું-જવું, કોઈની દાવત કરવી, આ પ્રકારના કામો કાં તો અસ્ર પછી કરવામાં આવશે, અથવા તો ગુરુવારે ઝુહર પછીથી શુક્રવાર સુધીમાં, અથવા તો સ્ત્રીઓના પોતાના ખાસ દિવસો (માસિક ધર્મ)માં કરવામાં આવશે." વારસાની વહેંચણી આદરણીય પિતાજી પોતાના સ્વભાવ મુજબ પોતાના જીવનમાં જ બાળકોને આત્મનિર્ભર બનાવીને પોતાની જવાબદારીઓ ઓછી કરતા જઈ રહ્યા હતા. આ સંદર્ભમાં તેમણે પોતાનો વારસો (સંપત્તિ) પોતાના જીવનમાં જ વહેંચી દીધો. આ લેખકની નજરમાં વારસાની વહેંચણીનું આ કાર્ય પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે જેટલું પોતાના બાળકોને અલગ-અલગ ઘર બનાવી આપવું. સગા-સંબંધીઓના અવસાન પર પિતાજીનો નિયમ અમે એ જોયો કે અવસાનના ત્રણ-ચાર દિવસ પછી તેઓ મૃતકની સંપત્તિ વહેંચી દેતા હતા. તાજેતરનો વારસો તેમણે ત્રણ-ચાર મહિના પહેલા જ અમારા સ્વર્ગસ્થ ભાઈ હાફિઝ સઈદ અહમદ (રહમતુલ્લાહ અલૈહ)નો વહેંચ્યો હતો. વાચકો જાણતા હશે કે ઘરના વડીલના ગુજરી ગયા પછી જે વિવાદોથી બચવાની અને બાકી રહેલા લોકો વચ્ચે એકતા, સદભાવ અને ભાઈચારાની દુઆ માંગવામાં આવે છે, વારસાની વહેંચણીનું આ કાર્ય, જો તેમાં જરાય પણ ઊંચ-નીચ રહી જાય, તો આ એકતા અને સદભાવને તોડવા માટે એકલું જ કાફી હોય છે. વારસામાં માત્ર ધન-દૌલત જ નહીં, ક્યારેક દિલ પણ વહેંચાઈ જાય છે. અલ્લાહ સુબ્હાનહુ વ તઆલા પિતાજીના દરજ્જા બુલંદ કરે કે તેઓ દિલોને વહેંચનારા આ મુશ્કેલ તબક્કાને પોતાના જીવનમાં જ ખૂબ સારી રીતે પૂરો કરી ગયા. પોતાના અવસાનના દોઢ-બે વર્ષ પહેલા પોતાના બધા બાળકોને ઈદ-ઉલ-અઝહાની રજાઓમાં દેવબંદ બોલાવ્યા, પછી એક રાત્રે બધાને પોતાના રૂમમાં જમા કર્યા અને વ્યક્તિગત ખર્ચાઓ પૂરા કરવા માટે થોડું ધન રોકીને બાકીની તમામ સંપત્તિ દીકરાઓ અને દીકરીઓ વચ્ચે તેમના શરઈ હિસ્સા મુજબ વહેંચી દીધી. જ્યાં વહેંચણી સીધી રીતે થઈ શકતી હતી ત્યાં સીધી રીતે કરી, જ્યાં અગ્રતાનું કોઈ કારણ ન હતું ત્યાં હિસ્સા લોટરી (ચિઠ્ઠી) દ્વારા વહેંચ્યા. આ રીતે આ મુશ્કેલ કામ ખૂબ સારી રીતે સંપન્ન થઈ ગયું અને આ વહેંચણી પર કોઈ પણ તરફથી કોઈ અવાજ ન ઉઠ્યો. આ જ સમય પહેલાં કરેલી વારસાની વહેંચણીની બરકત હતી કે પોતાના અવસાન પહેલાના છેલ્લા અઠવાડિયામાં પિતાજીએ દેવબંદમાં પાછળ રહી ગયેલા બાળકો, ઘર અને વેપાર વિશે કોઈ વાત ન કરી. તેમને છેલ્લા અઠવાડિયામાં માત્ર બે વાતોની ચિંતા હતી: એક ગઠાસન મદરેસાના નવા મોહતમીમ (રેક્ટર) અને શૈક્ષણિક જવાબદાર કોણ બને; આ જ બીમારી દરમિયાન તેમણે રાત્રે અઢી વાગ્યે મદરેસાના એક જૂના શિક્ષક અને સદર મુદર્રિસ મૌલાના મોહમ્મદ યુસુફ સાહબને ફોન કરીને નવા મોહતમીમ નક્કી કર્યા અને આગળની રણનીતિ આપી. બીજી વસ્તુ હતી નમાઝ. આઈસીયુ (ICU) માં હોવાને કારણે છેલ્લા અઠવાડિયામાં તેમની કેટલીક નમાઝો છૂટી ગઈ. જ્યારે પણ તેઓ વાત કરવાની સ્થિતિમાં હોતા, ત્યારે ન માત્ર સારસંભાળ રાખનારાઓ પાસેથી છૂટી ગયેલી નમાઝોની સંખ્યા વિશે પૂછતા, પરંતુ નવડાવવા અને હોસ્પિટલના કપડાંના બદલે પોતાના સામાન્ય કપડાં પહેરાવવા પર ભાર પણ મૂકતા જેથી જે નમાઝો છૂટી છે તેને અદા કરી શકે. દેવબંદમાં પાછળ રહી ગયેલાઓ વિશે જો તેમણે કોઈ સંદેશો મોકલ્યો તો તે માત્ર એટલો જ હતો કે "ભાઈ (આદરણીય કાકા હઝરત મૌલાના મુફ્તી મોહમ્મદ અમીન સાહબ)ને સલામ કહેજો!" શિક્ષણ અને તાલીમ હઝરત પિતાજીને ઘણા બાળકો હતા. દારુલ ઉલૂમ દેવબંદમાં તિર્મિઝી, બુખારી અને હુજ્જતુલ્લાહ અલ-બાલિગા જેવી મહત્વપૂર્ણ અને ભારે કિતાબો ભણાવવા અને લખવા-વાંચવાના કામોની અત્યંત વ્યસ્તતા હોવા છતાં આપે તમામ બાળકોના શિક્ષણ અને તાલીમની જવાબદારી વ્યક્તિગત રસના આધારે નિભાવી. શિક્ષણ અને તાલીમની આ જવાબદારી જે આપે પોતાના વ્યાવહારિક જીવનની શરૂઆતથી નિભાવવાની શરૂ કરી, તો તેને જીવનના અંત સુધી ત્રીજી પેઢી સુધી નિભાવતા રહ્યા. વ્યાવહારિક જીવનની શરૂઆતમાં અમારા કાકાઓની શિક્ષણ અને તાલીમનું કામ કર્યું, આ સંબંધમાં વિગતની જરૂર નથી કારણ કે આદરણીય કાકા હઝરત મૌલાના મુફ્તી મોહમ્મદ અમીન પાલનપુરી સાહબ, સંકલનકર્તા ફતાવા અને હદીસના શિક્ષક દારુલ ઉલૂમ દેવબંદ વિગતવાર આના પર પ્રકાશ પાડી ચૂક્યા છે. કાકાઓ પછી બાળકોનો નંબર શરૂ થયો, તો અમારા સૌથી મોટા ભાઈ મુફ્તી રશીદ અહમદ પાલનપુરીને હિફ્ઝ કરાવવાની સાથે-સાથે અમારી આદરણીય માતાજીને પણ હિફ્ઝ કરાવી દીધું. માતાજીને હિફ્ઝ કરાવવું એ તમારો એક ખૂબ જ ઉપયોગી અને પ્રશંસનીય નિર્ણય રહ્યો. માતાજીના રૂપમાં એવા મદદગાર મળ્યા કે બાકીના અન્ય બાળકોને હિફ્ઝ કરાવવામાં પિતાજીની મહેનત ઓછી થઈ ગઈ. ત્યાર પછી પિતાજી બાળકની બિસ્મિલ્લાહ (શરૂઆત) કરાવતા, બાકીનું કામ માતાજીનું હોતું. જ્યારે નાઝિરા કુરાન ખતમ થઈ જતું તો હિફ્ઝ શરૂ કરાવતા. ફજરની નમાઝ પછી જ પિતાજી સબક સાંભળતા, પછી આમૂખ્તા અને સબકના પારા માતાજી યાદ કરાવતી અને સાંભળતી. કહેવાય છે કે એક હાથની પાંચેય આંગળીઓ સરખી હોતી નથી, આવા સમયમાં એ કેવી રીતે શક્ય છે કે ડઝન ભરેલા બાળકો દિમાગી શક્તિના મામલામાં સરખા હોય? ઉતાર-ચઢાવ હોવો સ્વાભાવિક હતો અને તે થયો પણ ખરો. અમારામાંથી કેટલાક એવા હતા જે પોતાની ખાસ દિમાગી ક્ષમતાના કારણે પિતાજી પાસે હિફ્ઝ ન કરી શકતા. હિફ્ઝના મામલામાં જે સબ્ર અને સહનશીલતાની જરૂર હોય છે, તે સહનશીલતા પુરુષો કરતાં સ્ત્રીઓમાં વધુ આપવામાં આવી છે; વળી તે સ્ત્રી જો તે બાળકોની માતા પણ હોય, તો તેની સહનશીલતાનું સ્તર ઓર વધી જાય છે. આ જ કારણ છે કે દિમાગી શક્તિઓમાં તફાવત હોવા છતાં માતાજી બધાને હિફ્ઝ કરાવી ગયા. જ્યારે અમારું કુરાન બિલકુલ તૈયાર થઈ જતું, તો દોહરાવવા (દૌર) માટે પિતાજી પાસે મોકલવામાં આવતું. પિતાજી ખૂબ ધ્યાનથી દૌર સાંભળતા. જો બાળક તેમના નક્કી કરેલા ધોરણ મુજબ દૌર સંભળાવી દેતો, તો હવે તેઓ તેને ઉર્દૂ પછી ફારસી ભણાવવાનું શરૂ કરતા, સ્લેટ પર લખતા શીખવતા. અહીંથી પિતાજીનું કામ શરૂ થઈ જતું. ઉર્દૂ, ફારસી અને અરબીની કિતાબો અભ્યાસક્રમ મુજબ તેઓ પોતે ભણાવતા હતા. જો કોઈ સરળ કિતાબ તેમના ધોરણ પર ખરી ન ઉતરતી, તો તેઓ પોતે કિતાબ લખતા; આસાન સર્ફ, આસાન નહ્વ અને આસાન ફારસી વ્યાકરણ આ જ સિલસિલાની કડીઓ છે. વ્યક્તિગત શિક્ષણની સાથે-સાથે સહયોગીઓની મદદ પણ લેતા; હઝરત ઉસ્તાદ મૌલાના મુફ્તી ખુર્શીદ અનવર ગિયાબી સાહબ, શિક્ષણ નિયામક દારુલ ઉલૂમ દેવબંદ, હઝરત મૌલાના કારી શફીકુર રહમાન સાહબ, શિક્ષક દારુલ ઉલૂમ દેવબંદ અને હઝરત મૌલાના ડૉ. ઇશ્તિયાક અહમદ કાસમી, શિક્ષક દારુલ ઉલૂમ દેવબંદ, આ જ મદદની સોનાની સાંકળની ચમકતી કડીઓ છે. અરબીના બીજા ધોરણ કે ક્યારેક ત્રીજા ધોરણ સુધી શિક્ષણ આપવામાં આવતું, ત્યારબાદ દારુલ ઉલૂમની પ્રવેશ પરીક્ષામાં બેસાડવામાં આવતા. પ્રવેશ થઈ ગયા પછી બાળકની શૈક્ષણિક બાબતોની દેખરેખ રાખતા રહેતા. વર્ગની હાજરી અને છમાસિક તથા વાર્ષિક પરીક્ષાઓમાં મળતા માર્ક્સ અને ટકાવારી પર નજર રાખતા. મદરેસાઓમાં પ્રચલિત અભ્યાસક્રમની સાથે-સાથે હિન્દી, અંગ્રેજી અને ગણિતના જરૂરી વિષયો અને બુનિયાદી કિતાબો પણ ભણાવતા. પછી ફારિગ (ગ્રેજ્યુએટ) થયા પછી બાળકને પોતે રોજગાર પર લગાવતા. જે મદરેસાની લાઇનના હોતા તેમને મદરેસામાં લગાવતા, જ્યારે બીજાને વ્યવસાય અને વેપારમાં ગોઠવતા; ચુંકે પિતાજી શિક્ષક પણ હતા અને વેપારી પણ, બંને ક્ષેત્રોના ઉતાર-ચઢાવ તેમણે જોયા હતા; તેથી પોતાના બાળકોમાં બંને વર્ગોને બંને રીતે તેમના વ્યાવહારિક જીવનની કાર્યયોજના અને કામ કરવાની રીતો બતાવતા અને પોતાના જીવનના કડવા અને મીઠા અનુભવોના પ્રકાશમાં ફાયદો પહોંચાડતા રહેતા હતા. મહાનતા અને પ્રતિભા આજે જ્યારે આપણે પણ બાળકો વાળા થઈ ગયા છીએ, અને બે-ચાર બાળકોની ભણાવવાની જવાબદારીઓ માથે આવી પડી છે, તો હઝરત પિતાજીના શિક્ષણ અને તાલીમના મામલામાં તેમના આત્મ-બલિદાનના પ્રયાસો અને સખત મહેનતનો અંદાજો આવે છે. કોઈ જો પોતાના જીવનમાં કંઈ ન કરે, માત્ર ડઝન ભરેલા બાળકોના શિક્ષણ અને તાલીમનું કામ ખુશી-ખુશી પૂરું કરી જાય અને તેમને રોજગાર પર લગાવીને આ હદ સુધી આત્મનિર્ભર બનાવી જાય કે પિતા અને ગુરુના ગુજરી ગયા પછી તે બાળકો કોઈના મોહતાજ ન રહે, તો માત્ર આ એક વાત જ તેમની પૂર્ણતા અને વિશિષ્ટતા માટે કાફી છે. કોઈ જો પોતાના જીવનમાં કંઈ ન કરે, માત્ર શિક્ષણની લાંબી, જટિલ, વળાંકવાળી અને અત્યંત કઠિન રાહને આ રીતે પાર કરી જાય કે તે વડીલો માટે પણ ઈર્ષ્યાનું કારણ બની જાય, તો માત્ર આ એક વાત જ તેમની વિશિષ્ટતા માટે કાફી છે. કોઈ જો પોતાના જીવનમાં કંઈ ન કરે, માત્ર લેખન અને સંકલનના ક્ષેત્રમાં મહાન કાર્યો અને વિદ્વત્તાપૂર્ણ તથા સંશોધન સેવાઓની સાથે-સાથે એટલું કામ કરી જાય કે લેખનની વિપુલતાના સંબંધમાં તેઓ પોતાના જૂથના ગણ્યા-ગાંઠ્યા ભાગ્યશાળીઓમાં ગણાવા લાગે—લેખનની વિપુલતાના સંદર્ભમાં જો કોઈ તેમને પોતાના દોરના "લખનાર પ્રાણી" (હૈવાન-એ-કાતિબ) કહે અને આ કહેનાર પર અતિશયોક્તિનો આરોપ બિલકુલ ન લાગે, તો માત્ર આ એક વાત જ તેમના પ્રતિષ્ઠિત થવા માટે કાફી છે; પરંતુ જો કોઈ વ્યક્તિમાં ઉપરોક્ત તમામ ગુણો જમા થઈ જાય, તો તેમની મહાનતા અને પ્રતિભાનો માત્ર અંદાજો જ લગાવી શકાય છે, તેને શબ્દોમાં બાંધી શકાતી નથી, તેને કોઈ શાબ્દિક અભિવ્યક્તિ દ્વારા વ્યક્ત કરી શકાતી નથી. સાચું છે કે વિધાતાએ મારા આદરણીય પિતાજીમાં મહાનતા, પ્રતિભા અને વિશિષ્ટતાના ઉપરોક્ત તત્વોની સાથે-સાથે આ પ્રકારના અન્ય ઘણા તત્વો પણ જમા કરી દીધા હતા. આ અલ્લાહનો ફઝ્લ (કૃપા) છે, તે જેને ઈચ્છે છે તેને આપે છે. તાલીમ આદરણીય પિતાજીના વ્યક્તિત્વના સંદર્ભમાં આ પ્રકરણ બહુઆયામી અને ઘણી શાખાઓ વાળું છે જેને એક લેખમાં સમેટવું શક્ય નથી. બાળકોની તાલીમના મામલામાં આપ કેટલા ચિંતિત રહેતા હતા, તેનો અંદાજો લગાવવા માટે આ વાત જ કાફી છે કે હદીસના ક્લાસમાં સુનન તિર્મિઝી અને સહીહ બુખારીની ઇબારત ખ્વાની (પાઠ વાંચવો—જેને સામાન્ય રીતે એક સામાન્ય બાબત માનવામાં આવે છે) માટે પણ પિતાજી વિદ્યાર્થીઓને પ્રશિક્ષિત કરતા હતા. દરેક કોઈને તેમના કલાકમાં ઇબારત વાંચવાનું સૌભાગ્ય મળતું ન હતું. પહેલા ઇબારત વાંચવાની રીત, માત્રાઓની શુદ્ધતા અને ગતિથી લઈને શૈલી સુધી બતાવવામાં આવતી હતી. તેના પ્રકાશમાં ઈચ્છુક વિદ્યાર્થીઓ પોતાનું નામ લખાવતા હતા. પછી આ વિદ્યાર્થીઓનો પોતાના બેઠક રૂમમાં ટેસ્ટ લેતા હતા. જે ચાલવા વાળા ન હોતા, તેમના નામ ત્યાં જ કપાઈ જતા હતા. જે ચાલવા વાળા હોતા અને તેમનામાં કોઈ ખામીઓ જોતા, તો તેની ઓળખ કરીને તેને દૂર કરવાની શીખ આપતા હતા. આ ટેસ્ટ પાસ કરનારા વિદ્યાર્થીઓના નામ એક કાગળ પર લખવામાં આવતા હતા, પછી આ યાદી ઉદ્ઘોષકને સોંપવામાં આવતી હતી. સોંપવામાં આવવાનો અર્થ એ ન હતો કે હવે આ વિદ્યાર્થીઓના નામ આ યાદીમાંથી નીકળી ન શકે, ના! આખા વર્ષ દરમિયાન આ વિદ્યાર્થીઓની દેખરેખ રાખતા હતા. ઇબારત વાંચવા દરમિયાન વ્યાકરણ કે તજવીદ (ઉચ્ચારણ)ની ભૂલોની સ્થિતિમાં કે નક્કી કરેલા ધોરણથી ઇધર-ઉધર થઈ જવા પર નામ ગમે ત્યારે આ યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવતું હતું. આના પરથી અંદાજો લગાવી શકાય છે કે જે વ્યક્તિ ઇબારત ખ્વાની જેવી મામૂલી સમજવામાં આવતી વસ્તુમાં તાલીમનું આટલું ધ્યાન રાખતો હતો, તે પોતાના બાળકોની તાલીમ જેવા મહત્વપૂર્ણ કાર્યમાં ક્યાં સુધી ચિંતિત રહેતો હશે! આ જ કારણ હતું કે તેઓ પોતાના તાબેદારોની ધાર્મિક અને દુનિયાની બંને રીતે તાલીમમાં જીવનભર પ્રયત્નશીલ રહ્યા અને આ શિક્ષણ તથા તાલીમના મામલામાં તેમણે પોતાના પ્રયાસોમાં કોઈ કસર છોડી ન હતી. આ સંબંધમાં તેમની ઘણી ઘટનાઓ મળી જશે, તેમના અવસાન પછી સોશિયલ મીડિયા પર આવનારા શોક સંદેશાઓમાં પણ ઘણાએ લખી છે, એક-બે મારી પાસેથી પણ સાંભળી લો! શિક્ષકના જમાનામાં મારો ઇમ્તિહાન અસ્ર પછીની કોઈ મજલિસ (સભા) હતી, આ લેખક પણ તેમાં હાજર હતો. મજલિસમાં સવાલ કરનાર કોઈ ન હતું; કબ્રસ્તાન જેવો સન્નાટો હતો. આ પ્રકારનો સન્નાટો અમારા જેવા માટે મોટી અજમાયશ અને પરીક્ષાની ઘડીઓ લાવતો હતો, કારણ કે સામાન્ય રીતે આના પછી પિતાજી તરફથી સવાલ આવતો હતો જે ખાસો મુશ્કેલ હતો. પૂછ્યું: "કઈ-કઈ કિતાબ ભણાવો છો?" કિતાબોના નામ કહ્યા જેમાં એક નામ શરહ અકાઇદ-એ-નસ્ફીનું પણ હતું. પૂછ્યું: "શરહ અકાઇદ કેટલી થઈ?" મેં કહ્યું: "આટલા પાના!" થોડી સેકન્ડ ખામોશ રહ્યા, ત્યારબાદ શરહ અકાઇદના તે પાનાઓમાંથી જે ભણાવવામાં આવી ચૂક્યા હતા, કોઈ ઇબારત મોઢે વાંચી અને પૂછ્યું કે "આ ઇબારતનો શો અર્થ છે?" અલ્લાહ-ઓ-અકબર-ઉલ-કબીર. આ પંક્તિઓ લખતી વખતે અત્યારે પણ મારા રૂંવાડા ઊભા થઈ ગયા. તેમનો રૌબ એટલો રહેતો કે આજના ભણાવેલા સબકમાંથી જો તેઓ કોઈ ઇબારત વિશે સવાલ કરતા તો જીભ તાળવે ચોંટી જતી, ક્યાં અઠવાડિયા અને મહિના પહેલા ભણાવેલા સબકની વાત...
